शिक्षक मासिक

-डा. तीर्थबहादुर श्रेष्ठ

हाम्रो पृथ्वीको आवरणलाई हावाले ढाकेको छ। अर्थात् त्यो आवरण विभिन्न वायुबाट बनेको छ। वायुलाई वात पनि भनिन्छ। र, वातावरण भन्नाले पृथ्वीको सतहमाथि चारैतिर फैलिएको हावाको तह बुझिन्छ। त्यो तह पृथ्वी सतहबाट आकाशमा १,६०० किलोमिटर माथिसम्म फैलिएको छ। तैपनि; अधिकांश वायु (झण्डै ९९ प्रतिशत) ८० किलोमिटरभित्रै कोच्चिएर रहेको छ। हावाको तह पृथ्वी सतहनिर बाक्लो हुन्छ। जति माथि गयो उति पातलिँदै जान्छ। त्यसैले हिमाल चढ्दा अर्थात् उचाइमा जाँदा हामीलाई सास फेर्न गाह्रो हुन्छ। पातलो हावामा हुने थोरै वा पातलो अक्सिजन हाम्रो शरीरलाई पर्याप्त हुँदैन। वातावरणमा २१ प्रतिशत 'अक्सिजन' नामक वायु हुन्छ जसले हाम्रो प्राण धान्छ। वायुमण्डलमा सबैभन्दा अधिक 'नाइट्रोजन' (७८ प्रतिशत) नामक वायु हुन्छ। यो साधु वायु हो। यसले कुनै हानि गर्दैन। यो तटस्थ प्रकृतिको हुन्छ। अक्सिजनले जस्तो फलाममा खिया पार्ने वा विभिन्न वस्तुलाई कुहाउने काम यसले गर्दैन। त्यसैले मासु वा अरू खाद्यवस्तु प्याक गर्नुअघि टीन वा प्लास्टिकका प्याकेटमा नाइट्रोजन वायु भरिन्छ। भुक्क फुलेका आलुका चाना (चिप्स)को प्याकेटभित्र त्यस्तै नाइट्रोजन वायु भरिएको हुन्छ।

पृथ्वीको वातावरणमा ७८ प्रतिशत नाइट्रोजन र २१ प्रतिशत अक्सिजन भएपछि बाँकी एक प्रतिशत वायुमा पनि अधिकांश भाग (९४ प्रतिशत) अर्को तटस्थ वायुले ओगटेको हुन्छ। त्यसलाई आर्गन (Argon) भनिन्छ। हामीले बाल्ने बिजुलीका चिमभित्र यही वायु भरिएको हुन्छ। बिजुलीको चिमभित्र बल्ने तारको त्यान्द्रोलाई यसले खिइन दिँदैन, बरु बचाउँछ। यसरी; वातावरणमा रहेको ९९.९४ प्रतिशत वायुको बारेमा चर्चा गरेपछि, अब बाँकी रह्यो ०.०६ प्रतिशत वायुको कुरा। त्यही ०.०६ प्रतिशत वायुको समूहलाई आजभोलि 'हरितगृह वायु' भनिन थालेको छ। तर त्यो समूहमा रहेका कुनै वायु पनि हरिया भने छैनन्। न तिनको बास कुनै हरिया गृह विशेषमा हुन्छ। नामकरण गर्नेहरूले अङ्ग्रेजीमा 'ग्रीनहाउस ग्यास' (Green House Gas) भनेर सम्बोधन गर्न थाले यी वायु समूहलाई। हामीले पनि शब्दानुवाद गरेर 'हरितगृह वायु' भन्ने नाम चलाउन थाल्यौं। विश्व वातावरणका कुरा गर्दा अहिले 'हरितगृह वायु'को चर्चा अत्यधिक हुने गरेको छ। त्यसैले अब यहाँ त्यही कथित 'हरितगृह वायु'का बारेमा थोरै कुरा गरौं।